Zgnilec amerykański i europejski: Diagnoza i kwarantanna
Zgnilec amerykański i europejski to najpoważniejsze bakteryjne schorzenia czerwiu, które nieleczone prowadzą do nieuchronnej zagłady pasieki i stanowią realne zagrożenie dla całego regionu.
Wprowadzenie: Dlaczego zgnilec jest tak groźny?
Choroby zgnilcowe są wywoływane przez wysoce odporne bakterie atakujące larwy pszczele. Szczególnie podstępny jest zgnilec amerykański (Bacillus larvae), którego przetrwalniki (spory) zachowują żywotność przez dekady – badania wykazują, że mogą one wykiełkować nawet po 20-22 latach przebywania w suchym środowisku. Bakterie te rozprzestrzeniają się błyskawicznie poprzez błądzące pszczoły, rabunki, zarażony sprzęt oraz podawanie pszczołom miodu niewiadomego pochodzenia.
Diagnostyka polowa: Jak rozpoznać wroga?
Kluczem do uratowania pasieki jest wczesne wykrycie pierwszych zarażonych komórek. Przeglądy należy wykonywać ze szczególną uważnością na stan czerwiu krytego i odkrytego.
1. Zgnilec amerykański (złośliwy)
Atakuje głównie czerw pod zasklepem (zazwyczaj w wieku 10-15 dni).
- Wygląd zasklepu: Woskowe przykrywki stają się ciemniejsze, zapadnięte (wklęsłe) i często są dziurawe (perforowane).
- Próba zapałki: Po przebiciu zasklepu zapałką lub patyczkiem, wewnątrz znajduje się lepka, jednorodna masa o barwie kawy z mlekiem lub ciemnobrązowej.
- Ciągliwość: Masa po wyjęciu zapałki rozciąga się w cienką, pajęczynowatą nić o długości 10–15 cm.
- Zapach: Charakterystyczny, przypominający zapach starego kleju stolarskiego lub rozkładającego się białka.
- Strumień czerwiu: Czerw staje się “pstry” – obok siebie występują larwy w różnym wieku i puste komórki.
- Strupki: Wyschnięte larwy tworzą twarde czułenkowate łuski, które bardzo mocno przywierają do ścianek komórki, uniemożliwiając pszczołom ich usunięcie.
2. Zgnilec europejski (łagodny)
Atakuje przede wszystkim czerw otwarty w wieku 3–4 dni.
- Wygląd larw: Zdrowa larwa jest perłowobiała i leży zwinięta w kształcie litery „C”. Chora traci blask, staje się matowa, żółtawa i wiotka, zmieniając naturalne położenie w komórce.
- Konsystencja: Gnijąca masa może być ciągliwa, ale w przeciwieństwie do zgnilca amerykańskiego, nić jest krótka (1–4 cm) i łatwo się rwie.
- Zapach: Kwaśny, przypominający gnijące jabłka, lub w cięższych przypadkach (przy współudziale Bacillus alvei) – zapach rozkładającego się mięsa lub spoconych nóg.
- Usuwanie: Strupy po wyschniętych larwach są łatwe do usunięcia przez pszczoły lub pęsetą.
Badania laboratoryjne
W przypadku podejrzenia choroby należy niezwłocznie wysłać próbki do laboratorium weterynaryjnego.
- Próbka: Wycięty kawałek plastra o wymiarach 10 x 15 cm z widocznymi objawami chorobowymi (chorym i zamarłym czerwiem).
- Zabezpieczenie: Plaster należy zapakować w papier (nie folię!) i dostarczyć w ciągu 24 godzin od pobrania.
Kwarantanna i zwalczanie: Instrukcja krok po kroku
Po potwierdzeniu diagnozy pasieka zostaje objęta kwarantanną przez powiatowego lekarza weterynarii.
Parametry kwarantanny:
- Zasięg: Zazwyczaj promień 5–7 km wokół ogniska choroby.
- Zakazy: Całkowity zakaz przemieszczania rodzin pszczelich, matek, sprzętu oraz produktów pszczelich poza obszar zapowietrzony.
Metody zwalczania:
W przypadku silnego porażenia lub stwierdzenia choroby w nowej lokalizacji, zaleca się radykalne środki.
Krok 1: Likwidacja skrajnie chorych rodzin Rodziny bardzo słabe i silnie porażone należy zlikwidować wieczorem, gdy wszystkie pszczoły są w ulu.
- Poddusić pszczoły dwutlenkiem siarki (spalanie siarki w podkurzaczu) lub formaliną.
- Plastry wraz z martwymi pszczołami spalić, a popiół głęboko zakopać.
Krok 2: Przesiedlenie metodą “przegonu” (dla rodzin do uratowania) Metodę stosuje się wieczorem, najlepiej w okresie pożytkowym.
- Odsunąć stary ul na bok, w jego miejscu postawić nowy, zdezynfekowany ul z ramkami z węzą.
- Przed wylotkiem rozłożyć duży arkusz papieru (np. gazetę).
- Zmieść lub strząsnąć wszystkie pszczoły ze starych ramek na papier – pszczoły same przejdą do nowego ula.
- Papier po operacji natychmiast spalić.
- Matkę najlepiej zamknąć w klateczce na 24 godziny, aby ograniczyć natychmiastowe czerwienie.
- Stary ul i plastry zabrać do szczelnego pomieszczenia w celu dezynfekcji lub przetopienia.
Dezynfekcia sprzętu
Skuteczność walki ze zgnilcem zależy od precyzji odkażania. Przetrwalniki B. larvae giną w temperaturze 100°C dopiero po 30-60 minutach, a w wosku (120°C) po godzinie.
- Ule i drewno: Najskuteczniejszą metodą jest opalanie ogniem lampy lutowniczej do lekkiego zbrązowienia drewna. Można też stosować 2-3% gorący roztwór sody żrącej (ług sodowy).
- Drobny inwentarz: Gotowanie w wodzie przez minimum 10–15 minut.
- Plastry (susz): Wybrakować, przetopić, a ramki wygotować w ługu sodowym lub spalić.
- Ziemia pod ulem: Przekopać na głębokość 10–15 cm i zalać 4% roztworem formaliny lub posypać wapnem chlorowanym.
Leczenie farmakologiczne (Wspomagające)
Podawanie antybiotyków jest środkiem pomocniczym i musi odbywać się pod kontrolą weterynaryjną.
- Dawkowanie: Zazwyczaj 400–500 tys. jednostek antybiotyku (np. teramycyny, tetracykliny) na 1 litr syropu cukrowego.
- Podawanie: 100–150 ml leczniczego syropu na każdą uliczkę międzyramkową zajętą przez pszczoły, 3-krotnie w odstępach 5-dniowych.
Stosowanie powyższych procedur z najwyższą rygorystycznością jest jedyną drogą do wyeliminowania zgnilca z pasieki i ochrony okolicznych gospodarstw pasiecznych. Pasieka może zostać uznana za wolną od choroby dopiero po roku od zakończenia leczenia i uzyskaniu ujemnych wyników badań laboratoryjnych.