Tajemnice instynktu rojowego: Dlaczego pszczoły opuszczają ul?

Biologiczny sens rojenia

Rojenie jest naturalnym sposobem rozmnażania się rodzin pszczelich, zaprogramowanym w toku ewolucji w celu przetrwania gatunku. Podczas gdy pojedyncza pszczoła nie może żyć samodzielnie, rodzina jako “superorganizm” dąży do podziału, gdy osiągnie szczyt swojego rozwoju. Proces ten następuje zazwyczaj w okresie od końca maja do początku czerwca, po zakończeniu pierwszych silnych pożytków (np. majowych), gdy w ulu gromadzi się duża liczba młodych pszczół nieobciążonych pracą.

Chemiczny hamulec: Substancja mateczna

Kluczem do jedności rodziny jest substancja mateczna, produkowana głównie przez gruczoły żuwaczkowe matki. Głównym składnikiem tego feromonu jest kwas 9-oksodecy-trans-2-enowy.

• Działanie: Hamuje ona rozwój jajników u robotnic oraz powstrzymuje je przed budową mateczników rojowych.
• Dystrybucja: Pszczoły z tzw. świty zlizują tę substancję z ciała matki i przekazują ją sobie nawzajem podczas karmienia.
• Deficyt: Gdy matka starzeje się, choruje lub gdy rodzina staje się zbyt liczna, ilość feromonu przypadająca na jedną robotnicę spada. Już po 5–6 godzinach od zaniku substancji pszczoły “orientują się” o jej braku i przystępują do budowy mateczników.

Czynniki wyzwalające nastroj rojowy

Instynkt rojowy jest uruchamiany przez splot czynników genetycznych i środowiskowych:

1. Przepełnienie i brak miejsca (ciasnota): Brak wolnych komórek do czerwienia ogranicza plenność matki.
2. Zła wentylacja (Duchota): Wysoka temperatura i podwyższone stężenie CO2 (nawet do 8,3%) prowokują pszczoły do formowania kłębów pod ulem (tzw. brody).
3. Nadmiar mleczka pszczelego: Gdy w ulu jest więcej pszczół-karmicielek niż czerwiu do wykarmienia, nadmiar produkowanego mleczka zmienia ich stan fizjologiczny i pobudza instynkt.
4. Brak pożytku: Przerwa w dopływie nektaru (np. między kwitnieniem sadów a maliną) sprzyja bezczynności i rojeniu.

Mechanika wyjścia roju – przebieg krok po kroku

Krok 1: Przygotowanie (Faza miseczek) Pszczoły budują na brzegach plastrów miseczki matecznikowe, do których matka składa jaja. W silnych rodzinach pszczoły kaukaskiej buduje się ich do 10 sztuk, u innych ras znacznie więcej.

Krok 2: Dieta matki i odchudzanie Robotnice przestają karmić matkę mleczkiem, zmuszając ją do jedzenia miodu. W wyniku tego matka ogranicza czerwienie, jej jajniki się kurczą, a masa ciała spada na tyle, by odzyskała ona zdolność do lotu.

Krok 3: Praca zwiadowczyń Jeszcze przed wyjściem roju pszczoły-zwiadowczynie szukają nowego lokum. Oceniają one potencjalne dziuple pod kątem ochrony przed wiatrem, zapachu i odległości (zbyt bliska grozi konkurencją pokarmową).

Krok 4: Wyjście roju (Pierwak) Pierwszy rój (tzw. pierwak) ze starą matką wychodzi zazwyczaj w 9. dniu po złożeniu jaj w miseczkach (po zakryciu pierwszego matecznika).

• Czas: Najczęściej między godziną 10:00 a 13:00 w słoneczny dzień.
• Sygnał: Zwiadowczynie wykonują specyficzne ruchy i wydają dźwięki, na które pszczoły reagują masowym napełnianiem woli miodem (zapasy na ok. 3 dni lotu).
• Formowanie grona: Pszczoły osiadają na gałęzi, a dzięki gruczołowi Nasonowa (wydzielającemu specyficzny zapach) naprowadzają pozostałe robotnice na miejsce pobytu matki.

”Śpiew” matek i kolejne roje

Jeśli nastrój rojowy trwa, rodzina może puścić kolejne roje (wtóraki, trzeciaki) z młodymi, nieunasiennionymi matkami.

• Tukanie (Piping): Pierwsza wygryziona matka biega po plastrach, wydając wysokie dźwięki „ti-ti-ti”.
• Kwakanie (Quacking): Matki uwięzione w matecznikach odpowiadają jej przytłumionym „kwa-kwa”. Pszczoły celowo nie pozwalają im wyjść, by uniknąć natychmiastowej walki i umożliwić wyjście kolejnego roju.

Energetyka roju

Pojedyncza pszczoła zużywa dziennie do 25% swojej masy, podczas gdy pszczoły w kłębie rojowym tracą jedynie 1,5% masy dziennie. Pozwala to rojowi na przetrwanie chłodnych nocy i zachowanie energii niezbędnej do błyskawicznej budowy gniazda w nowym miejscu (tzw. energia rojowa).